Besti kvikmyndagerðarmaður Norðurlanda er hinn sænski Lukas Moodyson. Öll munum við eftir snilldarmynd hans "Fucking Åmål" og snilldarþáttunum "Fria landet" sem Ríkissjónvarpið sýndi nýlega og hann var einn handritshöfunda að. Á norrænni kvikmyndahátíð sem haldin var í Háskólabíói um síðustu helgi gátumvið svo séð nýjustu mynd hans "Tilsammas" sem ekki er síður snilldarleg þó hún hefði kannski getað orðið aðeins betri. Hana vantar herslumuninn til þess að ná fjórum stjörnum en ætti samt að fá fimm fyrir allar þær hugsanir sem hún vekur. Allavega á hún það skilið (og við líka) að hún v erði tekin til almennra sýninga. Myndin fjallar um kommúnu í Stokkhólmi árið 1975 sem ber nafnið "Tilsammans" og er sárgrætilega fyndin af því hún tekur fyrir allar heimsins dellur árgerð ´75.

Okkur rámar í þennan tíma. Og þessar persónur. Hér er bankastjórasonurinn sem er svo harður marx-lenínisti að hann afneitar föður sínum og tekur upp annað nafn. Hér er smáborgaralega grænmetisétandi hippa-parið sem fyllist sama viðbjóði við að sjá pulsubita og Kolla Halldórs klámmynd. Og hér er hin sigurbrosandi stuttklippta rauðsokka sem gerist lesbía bara til að mótmæla karlaveldinu. Og hér er "saklausa" menntaskólagerpið sem er svo samviskusöm að spyrja kærastann sinn hvort hún megi halda framhjá honum. Kærasti hennar er flottasta persóna myndarinnar (og næg ástæða til þess að segja að Moodyson sé séní). Hann er sænski mjúkpabbinn í okkur öllum, sá sem aldrei segir nei, heldur aðeins "ja men...jäg vet inte" þegar kærastan spyr hvort hún megi ekki sofa hjá marx-lenínistanum. Hann er alltaf til í að skilja konur alla leið, vera góður og sýna samstöðu, alveg þar til kvenfrelsið gengur fram af og frá honum.

Og síðan eru svo blessuð börnin sem enginn má vera að að skipta sér af af því allir eru svo uppteknir við að finna sjálfan sig og sitja í hugleiðslu og tala um það hvað þeir séu mikið á móti kerfinu. Í sorglegasta atriði myndarinnar segir 6 ára gutti jafnaldra sínum frá því afhverju hann heiti Tet. Af því að mamma og pabbi voru svo mikið á móti Vietnam-stríðinu og Tet-árásin var svo mikill hluti af því. Mann langaði til að öskra í bíóinu gegn þessari mannvonsku undir yfirskyni manngæsku. En maður gat það bara ekki vegna hláturs. Talandi um snilld.

En þannig voru þessir tímar. Allt var öfugsnúið. Það var þjarkað um marxisma en enginn hafði lesið Marx. Það var talað um vinnandi stéttir en enginn nennti að vinna. Náunginn sem aldrei gaf boltann í fótbolta talaði sífellt um samstöðu og sósíalisma. Námsmenn heimtuðu sífellt meiri námslán því eina ástæðan fyrir námi þeirra var sú að vera á námslánum. Herstöðvarandstæðingar gengu allir í hermannaskóm. Enginn mátti skemmta sér um of í partýum af því fiskverkafólkinu var örugglega ekki skemmt í kvöld. Og allar pólitískar deilur enduðu með því að vitnað var í þann heilaga fávita Fidel Kastró og hvað hann hafði nú gert mikið fyrir kúbanska alþýðu. Þá átti sko enginn að geta sagt neitt. Ekki frekar en samviskufangarnir í dýflissunum í Havana.

En aðallega var samt talað. Talað og talað. Það var talað um jafnrétti en svo máttu þeir kvenfrelsisjálkar ekki vera að því að vaska upp. Nei, það átti eftir að troða í pípuna. (Vinstrimenn hafa alltaf verið duglegir að tala. Í síðustu viku var Steingrímur J. gestur í öllum spjallþáttum íslenskra fjölmiðla (þaraf tveimur á sunnudeginum), nokkrum fréttatímum og auk þess í opnuviðtali í Helgar-DV.)  Allt okkar líf var litað af pólitík. Allt var vinstri og hægri. Með og á móti. Hver einasta ákvörðun okkar þurfti að vera ígrunduð útfrá "baráttu góðs og ills".

Maður gat ekki einu sinni keypt sér skó án þess að taka pólitíska afstöðu. Í Hagkaupi í Skeifunni var ég nappaður ef ramm"róttæku" listapari þar sem ég var að kaupa LP-plötu með kolröngum listamanni: Amerískum diskó-negra sem hafði hlotið dóm fyrir kókaínneyslu. Svoleiðis gerði maður ekki. (Diskó var hægri-tónlist og kókaín var hægra-dóp). Maður var undir stöðugu eftirliti. (Einmitt af þeim sökum hafði ég laumast inní Skeifu til að versla, en Skeifan átti að vera nokkurnvegin laus við róttækt listafólk.)

Á öllum betri kommaheimilum voru engin sjónvörp. Þ.e.a.s þau voru geymd inní kústaskáp og aðeins tekin fram til að horfa á fréttir. Það var þessi afneitun á lífinu, þessi tilfinning: Ég er ekki með í þessu þjóðfélagi. Tilfinning sem er kannski enn ekki horfin úr samfélagi okkar. (Sbr. fylgi VG.) Enn er til fólk sem skammast sín þegar börnin teyma það inn á McDonalds, sem horfir á Skjá 1 með skömm á sjálfu sér og hrækir á Séð og Heyrt útí sjoppu. Enn eru til þeir Don Kíkótar sem berjast gegn sjónvarpsloftnetum með lensum sínum.

Það er grátlegt að horfa á kvikmynd sem gerir þvílíkt grín að fortíð okkar allra, og hlæja að þeim hlutum sem kvöldu mann áður. Við allar þessar heimsins dellur máttum við búa. En hver tími fær sína dellu og eftir 25 ár munum við sjálfsagt hlæja að kvikmynd sem gerir stólpagrín að okkar eigin dellum. Til dæmis þeirri hvað við erum öll orðin "ópólitískt þenkjandi".

BOOKS