Fyrir síðustu áramót bað Fréttablaðið mig að skrifa uppgjör ársins 2004 sem verður að telja eitt mesta átakaár í íslenskri samtímasögu. Greinin birtist á gamlársdag. Viðbrögðin voru í samræmi við árið og efnið og vil ég byrja á því að þakka þann hlýja stuðning sem ég hef á undanförnum vikum fundið í biðröðum og bönkum sem og þann ískalda yfirhelling sem fylgt hefur í bland. Öll viðbrögð eru rithöfundi dýrmæt. Fáir hafa hinsvegar stungið niður penna en þó mun Jónína Benediktsdóttir hafa skrifað í Morgunblaðið um miðjan mánuðinn og um síðustu helgi birtist síðbúin en föðurleg ádrepa frá Kára Stefánssyni hér í Fréttablaðinu. Þetta er ekki dónalegur félagsskapur og vil ég þakka þeim Jónínu og Kára fyrir þeirra framlag.


Raunasjóður rithöfunda

Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, hefur um nokkurt skeið verið einn svipmesti karakter landsins og er nánast orðinn þjóðasagnapersóna. Allir kunna nokkrar sögur af Kára. Hann er þekktur fyrir sín þrumuskot og sinn sérstæða framburð á íslensku máli sem hefur getið af sér mörg nýyrðin. Það skemmtilegasta sem ég man eftir er líklega orðið “hugmynt” sem Káramunnur framkallaði úr orðinu “hugmynd”. Þessi framburðarafleiðing er auðvitað ákveðin snilld. Hún er bæði táknræn fyrir lífvísindamann sem að auki er snjall í viðskiptum en fangar einnig vel það andrúmsloft sem ríkti á verðbréfamörkuðum laust fyrir síðustu aldamót. Ég man hinsvegar ekki eftir því að hafa lesið neitt eftir Kára áður. Við hljótum þó að fagna því að svo merkur maður tjái sig um þjóðmál. Alltof margir Íslendingar kjósa öryggi þagnarinnar.
Grein Kára er hófstillt og málefnaleg.

Reyndar hefur hann skrif sín á vinsamlegum ráðleggingum til höfundarins um að halda sig fremur við skáldskap en  tjá sig of mikið um þjóðmál. Þetta er gömul plata og slitin sem Kári sækir í hinn ævaforna raunasjóð rithöfunda. En því miður dansa nú nánast allir meðlimir Rithöfundasambandsins eftir þeim nótum. Sá félagsskapur virðist að auki orðinn það stór að höfundarnir þurfa nú ekki lengur að leita út fyrir hann um söguefni. Á meðan samtíminn gerist æ pólitískari snúa íslenskir rithöfundar nöflum saman og eru nú ekki lengur á móti neinu nema Bókmenntaverðlaunum Forseta Íslands. Að minnsta kosti á meðan þeir fá þau ekki sjálfir. 

Það er samt dapurlegt að sjá svo greindan mann sem Kára Stefánsson hampa þeirri klisju að rithöfundar geti ekki greint á milli ímyndunar og raunveruleika og því sé ekki hlustandi á þá í þjóðfélagsumræðu. Sjálfum dettur mér ekki í hug að saka Kára um að hafa meira vit á genum og peningum en plottum og pólitík. Ég held því fram að hann hafi mikið vit á þessu öllu saman, eins og vel kemur fram í grein hans.


Kári í jötumóð

Það óvæntasta við grein Kára er þó hversu ljúf hún er og laus við læti. Og má minn þar margt af læra. Hér situr allt annar Kári við skriftir en sá sem við þekkjum úr þjóðsögunum. Hér er enginn Kári í jötunmóð. Hann er fremur í jötumóð.

En auðvitað er minna mál að breyta vöðvafjalli en öðrum fjöllum og sannast hér hið fornkveðna að þeir sem lóðunum lyfta eru ljúfastir penna.

Sem áður segir er grein Kára afar hófstillt. Það er í henni fallegur og föðurlegur tónn sem ber að þakka. Það sama verður hinsvegar ekki sagt um áramótagrein mína. Stórar misgjörðir kalla á stór orð. Mig dreymir þó um að geta einhverntíma orðið eins og Kári: Vitringurinn sem heilastur mælir og engan spælir, ber klæði á vopn og beitir sínu vöfðu í silki. Kannski einhverntíma—þegar ég á orðið hundrað milljónir á banka og vakna á hverjum morgni í 500 fermetrum, með heitan bíl í stæðinu fyrir utan og einkaritara og kaffiþjóna á hverjum fingri—mun ég loks öðlast þá hugarins ró sem ekkert raskar, hvorki lögfræðingar sem afhjúpa hórueðli sitt á torgum, né forsætisráðherrar sem orðnir eru offorsætisráðherrar. Það er eðli eignamanna að vilja engan æsing. Þeir rugga ekki bátum. Hluturinn er öruggastur í logni. Kári er því hættur að blása. Sem bendir til þess að innistæður hans séu ekki allar í hugmynt.


Átta lífsýni

Vísindamaðurinn tekur átta lífsýni úr tólf mánaða langri grein minni, bregður þeim undir smásjá og greinir af þeirri skarpskyggni sem hann er þekktur fyrir. En til að hjálpa fólki að þreyja þorrann kemur þetta:

1. Ég held því fram að ég hafi aldrei haldið því fram að utanríkisráðherra væri geðveikur. Ef til vill hefur Kári, sökum áralangrar búsetu sinnar erlendis, misst úr nokkra kafla í þróun íslenskunnar. Vonandi geta krakkarnir hans þó skýrt fyrir honum hvað orðalagið “geðveikur leiðtogi” í raun þýðir. Í grein minni sagði að um vorið hefði það HVARFLAÐ AÐ OKKUR að skilja þau orð Káraskilningi, upp á gamla mátann, en síðsumars hefði komið í ljós að sjúkleikinn var annars eðlis.

2. Ég held því fram að sá ágæti maður sem nú gegnir embætti utanríkisráðherra hafi vorið 2004 gert sig að minni manni með því að draga dóttur forsetans inn í pólitískar deilur. Þó svo að tjónelskar títiprjónssálir hafi unun af því að steikja menn upp úr því smjöri sem af þeim sjálfum drýpur, í skjóli þess móralska múrs sem stendur vestanhafs og þess ógnarmikla smáborgaraveldis sem Bretland heitir, hafa það hingað til verið óskráð lög á Íslandi að blanda opinberu lífi manna ekki saman við kynlíf þeirra og afleiðingar þess. Og þó annað gildi um fjármál manna ætla ég ekki að gerast sú drusla að saka jötumóðan um að beita sínu dúðaða stílvopni til varnar þeim sem fyrstur á garðann gaf.

3. Ég held því fram að allir menn geti haft allar (eða engar, eins og Kári segist hafa) skoðanir á stjórnarskrá sinni en verði þó að fylgja henni hverju sinni eins og hún er prentuð á pappírinn. Leiðin fram hjá bókstafnum er breytingu háð.

4. Ég held því fram að Kári hafi rétt fyrir sér þegar hann segir utanríkisráðherra hafa verið óbilgjarnan og smekklausan í málflutningi sínum á liðnu ári. Ég held því líka fram að það orðalag hans sé hófstilltara og öllu boðlegra en að kalla þann hinn sama druslu, sem reyndar er tilvitnun í annan mann. (Ég get þó ekki neitað því að ég er örlítið hissa á því að sannur Eminem-aðdáandi eins og Kári láti slíkt orðalag fara fyrir brjóstið sér.)

5. Ég held því fram að Kári sé að grínast þegar hann segir forsætisráðherra hafa staðið með utanríkisráðherra af heilindum liðið sumar, nema þá að heilasérfræðingurinn eigi við að menn geti verið haldnir stólaþrá af heilum hug. Það getur þó sjálfsagt verið mögulegt. Allt er hægt í heilindum af slíku tagi. En ég er auðvitað ekki jafn sjúkdómsgreindur og doktorinn.

6. Ég held því fram að sonur roðans sé ekki svo grænn að hann skilji ekki hvernig bláminn virkar. Ég held því fram að Kári hafi einfaldlega dvalið of lengi vestur í Bástúni til að vita það sem allir vita að stjórnarflokkarnir hafa í hálfa öld skipt íslensku þjóðfélagi á milli sín. Sjallarnir áttu Shell og Shell átti Sjallana. Frammarar áttu Essó og Essó átti Frammara. Þetta eru jafn alkunnar staðreyndir og þær að Sjálfstæðisflokkurinn á ennþá Moggann og Framsókn Tímann punktur is. (Þetta var til dæmis ástæðan fyrir því að erlendir olíumenn sem leituðu fótfestu hér hrökkluðust jafnan úr landi. Spillt viðskiptaumhverfi kölluðu þeir það.) Menn geta svo látið sig dreyma um að olíufélögin hafi aldrei deilt samráðsgróðanum með flokkunum sínum, en ég trúi því ekki að maður sem eyðir dögum sínum í leit að alkageninu sé svo trúaður á viljastyrk mannskepnunnar.

7. Ég held því fram að auglýsingin góða í New York Times hafi gert okkur öllum gott. Hún varð til þess að efla umræðu og undirstrika þá staðreynd að Ísland er fremur vanþróað ríki hvað lýðræði varðar. Forsætisráðherra er til dæmis enn ekki laus úr því sjálfskaparvíti sínu sem Íraksmálið er. Ég held því ekki fram að Kári hafi einhverju sinni sjálfur auglýst í NYT en ég held að hann og allir þeir sem létu þetta grasrótarframtak fara í sínar þöndustu taugar ættu að hugleiða orð utanríkisráðherra sem sagði í áramótagrein að óþarft væri að agnúast út í það þó menn auglýstu skoðanir sínar í erlendum blöðum. Og mælti þar manna heilastur. Það er alltaf jafn undarlegt þegar menn leggjast gegn því að fólk komi skoðunum sínum á framfæri.

8. Ég held því fram að ég hafi farið yfir strikið í ummælum varðandi veikindi fyrrum forsætisráðherra. Það var ósmekklegt af mér að líkja þeim við sumarfrí fyrir okkur sem heima sátum. Ég bið forláts á því að hafa vegið svo ósmekklega að jafn háttvísum einstaklingi. Ég held því hinsvegar fram að setningin “Vonandi tækist læknunum að skera af honum mestu gallana,” sé ekki ósmekkleg. Hún þýðir í raun: Batnandi manni er best að lifa. En margir höfðu á orði að sjúkdómslegan hefði breytt ráðherranum: Hann væri annar maður eftir. Hafi einhverjir aðrir skilið þetta Káraskilningi vona ég að þessi orð verði þeim bindi á sár. Og að lokum skulu hér endurteknar óskir til ráðherrans um góðan bata.


Við hinir hárlausu

Heilasérfræðingurinn lýkur svo grein sinni á því að sjúkdómsgreina mig: Ég er kalinn á heila. Þar sé komin skýring á villum mínum. Verra gæti það verið. Ég má vera feginn á meðan hjartað sleppur. En þó starfsmönnum Íslenskrar erfðagreiningar hafi tekist að einangra gríngenið í forstjóra sínum, og stækka með góðum steraskammti, vonum við, hinir hárlausu, að hann og þeir gleymi samt ekki að leita að skallageninu.

Með kveðju. - HH

BOOKS